Poznaj historię ponad 250-letniej kaszubskiej chëczy, która przyciąga turystów swoim autentyzmem. To nie tylko świadectwo dawnej architektury, ale także inspirująca opowieść o pasji i determinacji ludzi, którzy ją ocalili. Właściciele podjęli się trudnego zadania renowacji nie dla zysku, ale z miłości do kaszubskiego dziedzictwa. Ich praca była pełna wyzwań, wymagająca zarówno czasu, jak i nieustannego doskonalenia umiejętności. Dzięki ich wysiłkom, chałupa zachowała swój historyczny charakter, jednocześnie oferując wygodę współczesnego życia.

Najstarsza chałupa na Kaszubach jest w Swarzewie

Kaszubska chałupa mieszkalno-gospodarcza w Swarzewie, zbudowana w 1772 roku, stanowi jedno z najstarszych i najcenniejszych zabytków architektury regionu. Ta ponad 250-letnia chałupa nie jest sztucznym skansenem ani komercyjną atrakcją turystyczną, lecz prawdziwym domem mieszkalnym, w którym żyją i dbają o jego stan ludzie zakochani w dziedzictwie kulturowym Kaszub.

Konstrukcja chaty i jej otoczenie

Zabytkowa chałupa w Swarzewie, wybudowana w 1772 roku, stanowi idealny przykład tradycyjnej architektury kaszubskiej sprzed I rozbioru Polski. Budynek jest półtoratraktowy, co oznacza, że posiada dużą część gospodarczą, centralną przestrzeń z szerokim kominem tworzącą tzw. „czarną kuchnię” oraz dwa mieszkalne trakty po drugiej stronie. Wymiary chałupy to 13,5 na 7,5 metra, a jej wysokość wynosi około 6 metrów. Budynek posadowiony jest na fundamencie z polnych kamieni. Ściany zostały zbudowane z gliny, żwiru, plew oraz słomy, które były warstwami ubijane w szalunku do wysokości 2 metrów, tworząc tzw. glinobitkę. Ściany zewnętrzne mają grubość od 30 do 40 cm, natomiast wewnętrzne 25 cm. Wszystkie ściany pokryte są solidną warstwą wapna, co zwiększa ich trwałość i odporność na warunki atmosferyczne. Zwieńczeniem konstrukcji ubijanych ścian są murbelki oraz poprzeczne belki stropowe, które dodatkowo wzmacniają całą strukturę. Więźba dachowa również została starannie odrestaurowana. Pierwotne pokrycie dachu, wykonane ze słomy, oraz nieudane naprawy zostały zastąpione trzciną, co znacznie poprawiło trwałość i wygląd dachu. Chałupa znajduje się w interesującej lokalizacji, około 200 metrów od linii brzegowej Zatoki Puckiej i Klifu Swarzewskiego. Naturalna zieleń wokół chałupy została zachowana, w tym drzewa owocowe, które otaczają dom, tworząc harmonijną przestrzeń i zwabiając pięknie śpiewające ptaki.

Nowe życie w starym domu czyli remont i użytkowanie chałupy

W 1986 roku chałupa była w bardzo złym stanie, a w 1987 roku została wpisana do rejestru zabytków. Polskie Pracownie Konserwacji Zabytków rozpoczęły prace nad jej renowacją, ale nie dokończyły ich. Przez następne 3-4 lata budynek stał całkowicie pusty, jeszcze bardziej niszczejąc. Na początku lat 90-tych nowym właścicielem chałupy został Pan Wiesław Stępień, archeolog i konserwator zabytków, znany z badań na Zatoce Puckiej, gdzie odkrył na dnie wczesnośredniowieczne porty z IX i XI wieku. Podjął się on wyzwania renowacji chałupy z własnych środków, mimo że jej stan był tragiczny. Dzięki determinacji i fachowej wiedzy odrestaurowano cały budynek: dach, okna i ściany, zachowując historyczną substancję konstrukcji. Warto podkreślić, że chałupa jest zamieszkana przez większą część roku, a jej mieszkańcy cieszą się życiem w historycznym otoczeniu. Choć napotykają liczne wyzwania, takie jak regularna konserwacja glinianych ścian, życie w budynku z naturalnych materiałów wynagradza te trudy. Chałupa wzbudza duże zainteresowanie turystów i miejscowych. Swarzewo, przez które przebiega popularna trasa rowerowa, przyciąga wielu odwiedzających, którzy zatrzymują się, by podziwiać ten wyjątkowy zabytek.

Historyczne i obecne wnętrze chałupy

Wnętrze chałupy zostało odtworzone zgodnie z oryginałem, z zachowaniem półtoratraktowego rozkładu. Historycznie chałupa posiadała duże pomieszczenie gospodarcze, centralną przestrzeń z szerokim kominem, tworzącą tzw. „czarną kuchnię”, oraz dwa mieszkalne trakty po drugiej stronie. Właściciele, odtwarzając chałupę, subtelnie dostosowali ją do nowych funkcji. Historyczna część gospodarcza została przekształcona na mieszkalną, a oryginalne dwa mieszkalne trakty zachowały swoją pierwotną rolę. "Czarna kuchnia" została zaadaptowana na łazienkę, a budynek ogrzewany jest obecnie tradycyjnym piecem kaflowym. Wszystkie meble pochodzą z okolic Kaszub, są oryginalne i wciąż używane na co dzień. Dom nadal pełni swoją funkcję jako budynek mieszkalny, pełen historycznych mebli i unikalnych detali.

Wyróżnienie chałupy przez Ministra Kultury i Sztuki

W 1998 roku właściciele chałupy otrzymali nagrodę pierwszego stopnia Ministra Kultury i Sztuki w konkursie na „Najlepszego użytkownika obiektu zabytkowego”.¹ Dzięki bieżącym konserwacjom chałupa do dnia dzisiejszego jest w doskonałym stanie. Na uznanie zasługuje fakt, że nie zostało zmienione przeznaczenie chałupy, nadal pełni ona rolę budynku mieszkalnego, w którym toczy się życie. Nie jest to ani sztuczny skansen, ani komercyjna atrakcja, jest to inicjatywa ludzi kochających dziedzictwo kulturowe tego regionu, którzy postanowili wziąć na swoje barki niełatwe zadanie jakim było doprowadzenie chałupy do perfekcyjnego stanu, dalsze jej utrzymanie i wreszcie zamieszkanie w chałupie, która ma już ponad 250 lat.