Tartak w Jurgowie - jedyny taki w Europie

Stary tartak wodny w Jurgowie to jeden z ostatnich czynnych tartaków tego typu w Europie, napędzany wodą z kanału "Przykopa", specjalnej odnogi rzeki Białki. Historia przemysłu w Jurgowie sięga XVIII wieku, kiedy to działały tu dwa folusze, olejarnia, elektrownia wodna i kilka młynów. Obecny tartak, odbudowany w 1977 roku po pożarze, wyróżnia się tradycyjną drewniano-kamienną konstrukcją oraz oryginalnym trakiem niemieckiej firmy Kirchner z 1934 roku.

Powstanie tartaku i historia Jurgowa

Jurgów to miejscowość o bogatej historii przemysłowej, sięgającej XVIII wieku. W okresie świetności działały tu folusze do obróbki sukna, młyny, olejarnia i słynna karczma żydowska. Przełomowym momentem było uruchomienie elektrowni wodnej w 1937 roku, która dostarczała prąd aż do jej spalenia w 1968 roku.

Pierwszy tartak wodny w Jurgowie powstał w I połowie XIX wieku. Kilkukrotnie go przebudowywano, aż do 1977 roku, kiedy to odbudowano go po kolejnym pożarze. Jego funkcjonowanie od początku opierało się na wykorzystaniu wody z kanału Przykopa, który pierwotnie zasilał także folusze, młyny i elektrownię.

Rzeka Białka i jej rola w rozwoju przemysłu

Rzeka Białka odgrywała kluczową rolę w rozwoju przemysłu Jurgowa. To dzięki niej możliwe było funkcjonowanie licznych młynów, foluszy oraz elektrowni wodnej. Przykopa, specjalnie wykopany kanał, zapewniał stabilny dopływ wody do tartaku i innych zakładów. Obecnie Białka jest chronionym obszarem przyrodniczym, co dodatkowo komplikuje plany ewentualnej modernizacji tartaku.

Folusze, młyny i elektrownia wodna w Jurgowie

Jurgów stanowił lokalne centrum przemysłu drzewnego i tekstylnego.

• Folusze zajmowały się obróbką sukna wełnianego, kluczowego surowca dla regionu.
• Młyny wodne służyły do mielenia zboża i funkcjonowały przez wiele dekad.
• Elektrownia wodna działała od 1937 roku do 1968 roku, dostarczając prąd mieszkańcom Jurgowa.

Niestety, wszystkie te zakłady zniknęły, pozostawiając po sobie jedynie tartak jako ostatni świadek przemysłowej przeszłości wsi.

Budowa i rozwiązania techniczne tartaku

Tartak jest zbudowany na solidnym fundamencie z kamienia łamanego i rzecznego, spojonym zaprawą cementowo-wapienną. Cała konstrukcja jest drewniana, a od strony południowej znajduje się wydzielone pomieszczenie siłowni wodnej, również wykonane z drewna.

Do przecierania drewna wykorzystywany jest trak z około 1934 roku, zbudowany przez niemiecką firmę Kirchner z Lipska. Mimo swojego wieku, urządzenie nadal funkcjonuje, choć jego wydajność jest znacznie niższa niż w nowoczesnych tartakach.

Wpływ poziomu wody na działanie tartaku

Funkcjonowanie tartaku ściśle zależy od poziomu wody w Białce.

• Zimą, gdy rzeka jest skuta lodem, tartak nie może pracować, co powoduje przerwy w działalności.
• Latem, w okresach suszy, poziom wody również bywa zbyt niski, co ogranicza wydajność pracy tartaku.

Leśna Wspólnota Urbarialna "Urbar" i przyszłość tartaku

Tartak w Jurgowie należy do Leśnej Wspólnoty Urbarialnej "Urbar", która zajmuje się jego utrzymaniem i konserwacją. Wspólnota regularnie przeprowadza niezbędne naprawy, dbając o zachowanie oryginalnych technologii.

Rosnące koszty eksploatacji oraz problemy z poziomem wody w Białce mogą w przyszłości wymusić modernizację systemu zasilania lub dodatkowe wsparcie finansowe od organizacji zajmujących się ochroną dziedzictwa technicznego.

Tartak jako unikalny zabytek techniki i atrakcja turystyczna

Tartak w Jurgowie to jeden z niewielu zachowanych tartaków wodnych w Europie. Jego drewniano-kamienna konstrukcja oraz oryginalny mechanizm przecierania drewna czynią go wyjątkowym w skali Polski i całego kontynentu.

W pobliżu tartaku zachowały się również metalowe słupki graniczne z czasów monarchii austro-węgierskiej, co dodatkowo podkreśla jego historyczne znaczenie.

Obiekt cieszy się coraz większym zainteresowaniem turystów i badaczy. W przyszłości możliwe jest włączenie go do szlaku zabytków techniki, co mogłoby zwiększyć jego promocję oraz ułatwić pozyskanie środków na jego konserwację. Tartak w Jurgowie to fantastyczna atrakcja turystyczna oraz bezcenny element kultury Podhala, wymagający szczególnej ochrony dla przyszłych pokoleń.